1. Με την κρητική λογοτεχνία ήρθα για πρώτη σε επαφή γύρω στα 1960 στο Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, κατά τη διάρκεια των κλασικών και νεοελληνικών σπουδών μου. Πριν αποφοιτήσω το 1964 είχα διαβάσει την Ερωφίλη, τη Βοσκοπούλα και τον Ερωτόκριτο. Το 1966, ύστερα από μερικά χρόνια διδασκαλίας σε κλασικά γυμνάσια του Άμστερνταμ, αποφάσισα να ειδικευθώ στη λογοτεχνία της περιόδου της Βενετο-κρατίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Το 1966-67 παρακολούθησα μαθήματα και σεμινάρια του Λίνου Πολίτη και γνωρί-στηκα και προσωπικά με τους άλλους μεγάλους 'κρητολόγους' Εμμ. Κριαρά και Μαν. Μανούσακα. Ο Λίνος Πολίτης μού πρότεινε ως θέμα τα δύο ερωτικά όνειρα του βενετοκρητικού ποιητή Μαρίνου Φαλιέρου, την Ιστορία και όνειρο και το Ερωτικό Ενύπνιο. Έτσι ξεκίνησε η έρευνά μου γύρω από το πρόσωπο του ποιητή, το λογοτε-χνικό είδος του ονείρου και της νυχτερινής επίσκεψης στην αγαπημένη και τον προβληματισμό μου σχετικά με την έκδοση (μεσαιωνικών) κειμένων, μια έρευνα που εν μέρει και τώρα ακόμα συνεχίζεται. Και αυτό παρά την κάπως αγανακτισμένη ερώτηση ενός φίλου μου αρχαιολόγου: τί ασχολείσαι με τη δική μας λογοτεχνία; Η Ολλανδία δεν έχει ιστορία, δεν έχει λογοτεχνία;
Επειδή τα αρχεία της περιόδου της Βενετοκρατίας στην Κρήτη σώζονται στα Κρατικά Αρχεία της Βενετίας, άρχισα εκεί από το 1969 συστηματικές έρευνες, πρώτα για το πρόσωπο και το περιβάλλον του Μαρίνου Φαλιέρου, αργότερα και για άλλους κρητικούς ποιητές του 14ου μέχρι και του 16ου αι. (Στέφανο Σαχλίκη, Λεονάρδο Ντελλαπόρτα, Μπεργαδή, περ-Ανδρέα Σκλέντζα, Ιωάννη Πλουσιαδηνό, Γεώργιο Χούμνο, Μανόλη Σκλάβο, Μοσχολέο Θεολογίτη). Το ενδιαφέρον μου ήταν κυρίως φιλολογικο-ιστορικό. Στη μελέτη μου για τις χαμένες γενιές της Κρήτης δοκίμασα περισσοότερο σαν ιστορικός να ερμηνεύσω την απουσία κρητικών ποιητών από το 1500 ως και το 1560-70.

2. Την ίδια περίοδο που εγώ επικεντρωνόμουν στα διοικητικά και συμβολαιογραφικά αρχεία στη Βενετία, στην Ολλανδία ο ιστορικός Ben Slot διορίστηκε στα Ολλανδικά Γενικά Αρχεία του Κράτους στη Χάγη (Algemeen Rijks Archief, που το 2002 μετονομάστηκε σε "Εθνικό Αρχείο", Nationaal Archief). Σε τοπικές συναντήσεις των Βυζαντινολόγων και Νεοελληνιστών της Ολλανδίας και ως προσκκεκλημένος του Byzantijns-Nieuw-grieks Seminarium του Πανεπιστημίου του Άμστερνταμ μάς έκανε γνωστές τις σημα-ντικότερες 'ελληνικές' σειρές των κρατικών αρχείων της Χάγης και των δημοτικών αρχείων του Άμστερνταμ και διάφορων άλλων πόλεων της Ολλανδίας. Όταν το 1978 είχαμε συμφωνήσει με τους Άγγλους συναδέλφους του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ να παραλάβουμε τη σύνταξη του Δελτίου Νεοελληνικών Σπουδών 'ΜΑΝΤΑΤΟΦΟΡΟΣ', ζητήσαμε από τον Ben Slot να συντάξει για το πρώτο τεύχος μια ειδική επισκόπηση των ολλανδικών πηγών (σε κρατικά, δημοτικά και ιδιωτικά αρχεία) για τη νεοελληνική ιστορία.

3. Τα προγράμματα Νεοελληνικών Σπουδών στα πανεπιστήμια του Άμστερνταμ και Χρόνιγκεν ήταν γλωσσικά και φιλολογικά, αφού προορίζονταν κυρίως για Ολλανδούς φοιτητές. Έτσι δεν κατορθώσαμε ποτέ να τραβήξουμε ιστορικόυς ή να προωθήσουμε δικούς μας φοιτητές προς την κατεύθυνση της εκμετάλλευσης των ολλανδικών αρχείων για ιστορική έρευνα.

3.1. Η μόνη πτυχιακή εργασία στα χρόνια 1982-2002 που εκμεταλλεύθηκε ένα μέρος των ελληνικών αρχείων της Χάγης, ήταν και αυτή ιστορικο-φιλολογική: ο Δημ. Σιώτης εξέδωσε μια μικρή χειρόγραφη συλλογή πατριωτικών ασμάτων που μας είχε υποδείξει ο Ben Slot: Άσματα της Ελευθερίας προς απόσπασιν του ζυγού ('Legatie Turkije en de Levant 2.05, 12, αρ. 125).
Σας παρουσιάζω μερικά στοιχεία για τη συλλογή αυτή: Στις 16 Μαρτίου 1824 ο Francesco Summaripa, πρόξενος των Κάτω Χωρών στη Νάξο, έστειλε, συνημμένο στην τακτική αλληλογραφία που έστελνε κάθε 15 μέρες στην πρεσβεία του στην Κωνσταντινμούπολη, ένα μικρό τετράδιο (32 φφ., 10,8 x 15.2 εκατ.). Η συλλογή έκανε παραπάνω από ένα μήνα για να φτάσει στην πρεσβεία (ημερομηνία άφιξης 24 Απριλίου 1824).
Η συλλογή, Άσματα της Ελευθερίας προς απόσπασιν του ζυγού, περιλαμβάνει 16 άσματα. Το πρώτο είναι άτιτλο και αρχίζει αμέσως κάτω από τον γενικό τίτλο:
Ακούσατε, αδέλφια, κοινώς ομογενείς,
Ελλάδος όσοι είσθε παιδία και γονείς

Στη συλλογή της Χάγης βρίσκονται μ.ά. και η Ωδή πολεμική (αρ. 6) του Αδ. Κοραή και ο Ορμητικός ύμνος ή Θούριος (αρ. 11) του Ρήγα Φεραίου. Το τομίδιο γράφτηκε ως μία ενιαία συλλογή. Μετά το άσμα 14 ο γραφέας άφησε μερικές αράδες λευκές. Στο φ. 24v μέχρι και την αρχή του φ. 25r πρόσθεσε την αρκετά διαδεδομένη Ωδή εις τον κεραυνοφόρον Δία:
Ζευ, Θεέ θεών τε και θνητών ομού, πάντων βασιλεύ,
Ω συ, Μουσών, Χαρίτων, Αθηνάς, Ερμού, Απόλλωνος γονεύ
και τελειώνει (στ. 34-35)
Φίλοι μοι, έως πότε άθλιοί τε υπό τον ζυγόν
Ζήτω η Ελευθερία και η Πατρίς των σοφών Γραικών.

Το υπόλοιπο φ. 25r έμεινε λευκό. Στο φ. 25v αρχίζει το τελευταίο άσμα, η "Ωδή προς τον Μέγαν Αλέξανδρον τον Αυτοκράτορα απασών των Ρωσσών (sic!) και Βασιλέα Πολωνίας. Εις τιμήν της ενδόξου εορτής της αυτού Μεγαλειότητος". Η ωδή αποτελείται από δύο μέρη:
1. μια δοξαστκή ωδή 20 ομοιοκατάληκτων ιαμβικών 15-σύλλαβων στίχων (φφ. 25v-26r):
Ψάλλε την δόξαν, ω παιάν, του νέου Μακεδόνος,
του Ρώσσου αυτοκράτορος, το κλέο του αιώνος.
2. μια επίκληση 18 επτα- και οκτασύλλαβων τροχαiκών στίχων που απευθύνει το γένος των Ελλήνων προς τον αυτοκράτορα προτρέποντάς τον να συντρίψει τις αλυσίδες που κρατούν τους Έλληνες σκλαβωμένους (φ. 26r):
Το δε γένος των Ελλήνων,
οι απόγονοι εκείνων
των ηρώων και θεών,
ως ομόθρησκον ελπίζει
και ως μέγιστον φημίζει
των κακών τον κουφισμόν
.....

3.2. Ειδικά μετά την καθιέρωση του κοινοτικού προγράμματος ανταλλαγών φοιτητών και διδασκόντων Erasmus/Socrates μας έρχονταν πιο συχνά συνάδελφοι ιστορικοί των πανεπιστημιων Θεσσαλονίκης και Κρήτης. Συνδύαζαν τα μαθήματα στο τμήμα μας με επισκέψεις σε άλλα επιστημονικά και ερευνητικά ιδρύματα. Ο πρώτος που επισκέφτηκε το Άμστερνταμ για αρχειακή έρευνα ήταν ο Άλκης Αγγέλου (ΑΠΘ). Το 1974 συγκέντρωσε εικονογραφικό υλικό από το δημοτικό αρχείο του Άμστερνταμ για την έκδοση των γραμμάτων του παραγιού του Αδ. Κοραή Σταμάτη Πέτρου από το Άμστερνταμ.
Στα επόμενα χρόνια πέρασαν από το Άμστερνταμ καθηγητές των πανεπιστη-μίων Θεσσαλονίκης και Κρήτης: ο Αντ. Λιάκος (ΑΠΘ), ειδικά για αρχειακή έρευνα στα Διεθνές Ινστιτούτο Κοινωνικής Ιστορίας (Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis) στο Άμστερνταμ, ο Γιάννης Μουρέλος (ΑΠΘ) δίδαξε στους φοιτητές του δεύτερου και τρίτου έτους σύγχρονη ιστορία (και επισκέφτηκε τα αρχεία της Χάγης), όπως και ο συνάδελφός του από το Πανεπιστήμιο Κρήτης Χρ. Λούκος. Παρόλο που ήρθαν και αρκετοί, κυρίως προπτυχιακοί, φοιτητές, μόνο ένας συμβουλεύτηκε τα ελληνικά αρχεία της Χάγης για υλικό σχετικό με την ιστορία της Κύπρου.

3.3. Στο πλαίσιο ενός εισαγωγικού μαθήματος για τους πρωτοετείς φοιτητές επέλεξα στα χρόνια του '90 την ιστορία της ελληνικής κοινότητας του Άμστερνταμ. Πηγή τους ήταν ο "Κώδικας γάμων, βαπτίσεων και θανάτων" της ελληνικής κοινότητας του Άμστερνταμ που σώζεται στο Δημοτικό Αρχείο της πόλης. Οι φοιτητές μου μετέγραψαν τον κώδικα και έκαναν έναν πρόχειρο σχολιασμό.
Ο Μακάριος ιερομόναχος Τυπάλδος Ξιδίας εγκαινίασε τον κώδικα την πρώτη Μαίου 1798. Στο πρώτο φύλλο, recto, σημειώνει:
Ούτος ο παρών κώδιξ υπάρχει της Ρωμαικής εκκλησίας επ' ονόματι της μεγαλομάρτυρος αγίας Αικατερίνης κειμένης εν τη πόλει ΄Αμστερδαμ της Ολλάνδας, όστις συνηργήθη γενέσθαι δια συνδρομής του Μακαρίου Ιερομονάχου Τυπάλδου Ξιδιά Κεφαληναίου του και εκκλησιάρχου της μονής Μεγίστης Λαύρας του αγίου όρους του Άθωνος, και εφημερίου της άνωθεν εκκλησίας.
Στην verso πλευρά παρέθεσε την προφορική άδεια που "έδωσεν ο Οικουμε-νικός Πατριάρχης Κ'.Κ'. Νεόφυτος, ομού καί η Ιερά Σύνοδος διά τά συνοικέσια οπού εξ ανάγκης ηκολούθησαν νά συζευχθούν οι ώδε οικούντες τίμιοι πραγματευταί καί ορθόδοξοι Ρωμαίοι μέ τάς λουθηράνας γυναίκας μή ευρισκόμεναι ομογενείς, καθώς καί τό έγραψα τού Πατριάρχου όστις καί δέδωκε τήν παρούσαν απόκρισιν τού Κύρ Δημητρίου Σχινά, καί αυτός τήν έγραψε τού Κύρ Μιχαήλ Πατεράκη Χίου, λέγων ού-τως: Η Παναγιώτης του καί Η Ιερά Σύνοδος άδειαν έγγραφον εις τά τοιαύτα δέν δίδουν, δέν τό καταδικάζουν όμως ούτε τά κατατρέχουν με τό νά γίνωνται εξ ανά-γκης, όθεν ο ιερεύς τους άς ακολουθή νά κάμη τό όσον, καί ο προκάτοχός του έκαμε, υποχρεώνοντας μόνον τούς χριστιανούς εκείνους διά νά παρακινούν τας συζύγους των μέ τρόπον πάντοτε, μήπως μετά καιρόν κλίνουν, εις τό νά απορρίψουν τόν παλαιόν άνθρωπον, καί νά αναδεχθούν τόν νέον. -
εκ Κωνσταντινουπόλεως 1799: Δεκεμβ(ρί)ου 21: -
Δημήτριος Σχινάς"
Με βάση αυτήν την προφορική άδεια έγιναν οι αρραβώνες και οι γάμοι στην εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης.
Το πόσο συνηθισμένοι είχαν πλέον γίνει οι μικτοί γάμοι στην ορθόδοξη κοινότητα του Άμστερνταμ αποδεικνύει η πρώτη σελίδα του μέρους των γάμων: στους πέντε γάμους (δύο το 1800, δύο το 1801 και ένας το 1803) οι τέσσερις αφορούν γάμο με ολλανδέζα γυναίκα, ο πέμπτος με κόρη γεννημένη από μικτό γάμο:
- ο Μιχαήλ Πατεράκης με την Ελένη Κούκεν
- ο Δημήτριος Σκυλίζζης με την Ελιζαβέτα Βιλλεμίνα Κούντερτζ
- ο Νικόλαος Αργέντης με την Μαρία Προνκ
- ο Στέφανος Παλαιολόγος με την Ελένη Φέρμερ
- ο Νικόλαος Μαρτζέλας με την Σωσάννα, κόρη του Στέφανου Ησαίου.

3.4. Κατά το ακαδημαικό έτος 2001-2002, τον τελευταίο χρόνο της διδασκαλίας μου στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ (και εν όψει των εξελίξεων στο Ολλανδικό Ινστι-τούτο Αθηνών που θα εκθέσω παρακάτω) αφιέρωσα το τελευταίο σεμινάριό μου στα ελληνικά αρχεία της Χάγης. Θέμα ήταν οι αντιδράσεις των ολλανδών αξιωματούχων και της κυβέρνησης των Κάτω Χωρών στην έκρηξη της ελληνικής επανάστασης. Κατά την προετοιμασία μού είχε κάνει εντύπωση ο πλούτος των σωζόμενων πηγών, ειδικά για την περίοδο γύρω στα 1815-1825. Μια ιδέα του είδους και του πλούτου του υλικού μπορεί να πάρει κανείς κιόλας από το έγγραφα τα σχετικά με την Αθήνα που δημοσίεψε ο Ζώρας.
Επειδή η Θεσσαλονίκη είναι η δεύτερη πατρίδα μου, σας παρουσιάζω με μη οριστική μορφή το υλικό που σώζεται σχετικά με τη Θεσσαλονίκη στις δύο σειρές του αρχείου της Πρεσβείας των Κάτω Χωρών στην Κωνσταντινούπολη. Και εδώ, όπως στην περίπτωση του δημοσιευμένου υλικού από την Αθήνα, η αλληλογραφία και τα ημερολόγια δίνουν πολλές λεπτομέρειες για την κατάσταση στη Θεσσαλονίκη στα χρόνια εκείνα.
Και το πιο σημαντικό: το μεγαλύτερο μέρος είναι γραμμένο σε σχετικά ευκολοδιάβαστα γαλλικά και ιταλικά.

4. Το ΝΙΑ, το Ολλανδικό Ινστιτούτο Αθηνών, επίτηδες δεν ονομάζεται "Ολλανδική Αρχαιολογική Σχολή". Σκοπός του ΝΙΑ είναι να προωθεί, να συντονίζει και να εντατικοποιεί τις επιστημονικές και ερευνητικές επαφές ανάμεσα στα ολλανδικά επιστημονικά και ερευνητικά ιδρύματα και την Ελλάδα. Και αυτές οι επαφές ήταν αρχικά μεν κυρίως αρχαιολογικές, αλλά με τον καιρό επεκτάθηκαν και εξακολου-θούν να επεκτείνονται και σε άλλους χώρους. Απόδειξη αυτού του ευρύτερου προσανατολισμού είναι η θερμή αποδοχή και υποστήριξη της πρότασής μου να εγκριθεί ένα ερευνητικό πρόγραμμα για την αξιοποίηση των ολλανδικών αρχείων ως πηγής για την ελληνική ιστορία, ειδικά του 18ου και 19ου αιώνα.
Εύχομαι η πρωτοβουλία να πιάσει και να φέρει τους καρπούς που περιμένουμε. Έτσι ο ξενιτεμένος μπορεί να γυρίσει πάλι ήσυχος στην ξενιτιά της επιλογής του.

Arnold van Gemert
ομότιμος καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας
και Βυζαντινών Σπουδών
Πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ